Kraj: Polska, Warszawa, ówczesne Generalne Gubernatorstwo
Stan zachowania: Dobry. Liczne ubytki okleiny skrzynki głównie na wieku
Wymiary : 21,2 cm x 15,2 x cm x 7,3 cm
Materiał: drewno, okleina, miedź, mosiądz, żelazo, cyna, bakelit
Nr inw.: MP/AH/381
Technika: lutowanie
Data powstania: 1901 r.
Prezentowany lampowy odbiornik radiowy jest świadectwem działalności konspiracyjnej Szarych Szeregów oraz funkcjonowania Polskiego Państwa Podziemnego podczas II wojny światowej. Wykonany został z podzespołów produkowanych na terenie Generalnego Gubernatorstwa na potrzeby niemieckiego przemysłu. Przeznaczony był wyłącznie do odbioru audycji na słuchawkach, co ograniczało ryzyko wykrycia przez okupanta. Odbiornik składa się z drewnianej skrzynki o wymiarach 21,2 × 15,2 × 7,3 cm, dwóch przewodów oraz kompletu wysokoomowych słuchawek. Wewnątrz skrzynki umieszczono bakelitową płytę z układem elektrycznym o wymiarach 19,6 × 13,3 cm. Wyposażono ją w dwa potencjometry: mniejszy, służący do regulacji, oraz większy, ze skalą od 0 do 100, przeznaczony do strojenia odbiornika. Na jej powierzchni zachowały się również ręcznie wykonane oznaczenia, m.in. „1A2”, „1P2”, „SG” oraz napis „fala 220”, natomiast na odwrocie znajduje się kompletny układ elektroniczny. Do zestawu należą też wysokoomowe słuchawki z bakelitowymi muszlami sygnowanymi napisem „OMEGA 4000”, połączone dwużyłowym przewodem w bawełnianym oplocie o długości około 125 cm. Uzupełnienie stanowią dwa przewody przyłączeniowe o długości około 217 cm i 132 cm, zakończone bakelitowymi wtykami, z których jeden oznaczono sygnaturą „10A 250V” oraz „SJP”. Konstrukcja wykorzystująca drewno, bakelit i elementy metalowe odzwierciedla możliwości techniczne konspiracyjnych warsztatów oraz konieczność korzystania z materiałów dostępnych w warunkach okupacji.
Szare Szeregi, działające w konspiracji podczas II wojny światowej, posługiwały się charakterystycznym systemem kryptonimów nawiązującym do życia pszczelej rodziny. Główna Kwatera nosiła nazwę „Pasieka”, chorągwie określano jako „ule”, hufce jako „roje”, drużyny jako „rodziny”, a zastępy jako „pszczoły”. Nazewnictwo to ułatwiało zachowanie tajemnicy organizacyjnej i podkreślało zwartość oraz współpracę wszystkich szczebli struktury. Mimo ścisłej współpracy z Armią Krajową, Delegaturą Rządu na Kraj oraz Rządem RP na Uchodźstwie, Szare Szeregi zachowały własną organizację i samodzielność.
Wiosną 1944 roku ten egzemplarz odbiornika radiowego został przekazany Komendzie Roju Szarych Szeregów „Zbigniewowo” w Pińczowie przez „Pasiekę”, czyli Główną Kwaterę Szarych Szeregów w Warszawie, za pośrednictwem „Ula Skała” Komendy Chorągwi Kieleckiej. Do Pińczowa dostarczył go Wiesław Świetlicki ps. „Stefan Wilk”.
Od maja do 26 lipca 1944 roku z odbiornika korzystała Zofia Sygut ps. „Zdzisława”, drużynowa Grup Żeńskich Roju „Zbigniewowo” oraz redaktorka konspiracyjnych tygodników Na czasie i Żołnierz Polski – Tygodnik Armii Krajowej. Prowadzone przez nią nasłuchy radiowe stanowiły podstawę opracowywania bieżących informacji i komunikatów rozpowszechnianych wśród członków podziemia oraz wykorzystywanych w prasie konspiracyjnej.
Po dekonspiracji struktur Szarych Szeregów podczas wydarzeń związanych z Republiką Pińczowską, 26 lipca 1944 roku komendant Roju „Zbigniewowo”, Feliks Białkiewicz ps. „Grot”, „Zbigniew”, „Zataj”, przekazał odbiornik Henrykowi Janikowskiemu ps. „Aleksy”. Nasłuchy kontynuowano następnie w jego mieszkaniu oraz w domu Jana Kaczmarka przy ulicy Jędrzejowskiej w Pińczowie.
Oprac. Bartosz Madej
