Lata: 1889-1899
Sposób pozyskania: Zakup od Janiny Mieczyńskiej Lewakowskiej, 07.11.1874 r.
Kraj: Massalany, Grodzieńszczyzna
Stan zachowania: Zły, liczne ubytki emulsji fotograficznej i pęknięcia
Wymiary: wys. 11,5 cm ; szer. 16,5 cm
Materiał: papier fotograficzny
Nr inw.: MP/AH/126
Zdjęcie zrobione na tle pejzażu przedstawia grupę osób występujących w teatrze amatorskim. Były to spektakle i widowiska realizowane przez wykonawców, którzy nie mają wykształcenia aktorskiego. Na pierwszym planie widać trójnóg z gałęzi, na którym zawieszony jest kociołek, za nim na trawie siedzą: dwie kobiety. Pierwsza w stroju chłopskim, odgrywa rolę nastoletniej Marysi, córki chłopki Motruny i cygana Tumrego, druga w chłopskim stroju i w chusteczce na głowie, to właśnie Motruna jej matka. Dalej mężczyzna trzymający w prawej dłoni młotek, w lewej metalowy pręt ułożony na imadle kowalskim. Wcielił się on w przedstawieniu w postać tragicznego bohatera, cygana- kowala Tumrego. (Być może kuzyn z rodziny Bujnów). Obok niego, siedzący ze skrzyżowanymi nogami chłopiec, w słomianym kapeluszu- Janek. Pełnił rolę ,,dobrego ducha’’, wspierał Motrunę w trudnych chwilach. Zapewne jest to Kazimierz Bisping. Powyżej z lewej strony stoi dziewczyna przebrana za cygankę, to Aza (Elżbieta bądź Helena Bisping). W prawej dłoni trzyma odwrócony tambyryn, (bębenek) do zbieranie pieniędzy. Obok młody, zakochany w niej dziedzic Adam. Jego wyprostowana postawa i elegancki strój wyróżniają go jako postać z wyższych sfer, na szyi widać korale, podarowanemu przez ową cygankę, które miały pełnić role miłosnego talizmanu. (w tą role wcielił się najprawdopodobniej Jan Bisping miał wtedy 17-20 lat). Dalej mężczyzna ubrany, w garnitur i kapelusz. Prawa ręka założona do tyłu na plecy, w lewej trzyma papierosa. Jest to Adolf Dygasiński, reżyser tego przedstawienia. Za nim stojąca dziewczyna z ręką na biodrze, która być może grała postać Sołoduchy, cygańskiej wróżbiarki (najprawdopodobniej Maria Bisping 14-17 lat). Na Rewersie, na lewym boku naniesiony nr inwentarzowy czarnym długopisem, w lewym górnym rogu w czerwonym obramowaniu nr 20 napisany niebieskim długopisem, pośrodku od góry ołówkiem napis:,,Teatr amatorski w Massalanach Rodzina Bispingów i Bujnów A Dygasiński jako reżyser,’’ poniżej zielonym tuszem:,,Dygasiński u Bispingów w Massalanach Teatr amatorski’’
Teatr amatorski, patrząc na stroje widoczne na fotografii, wystawiał sztukę cygańską (czyli o tematyce romskiej). Najpopularniejszym tytułem i absolutna klasyką była wówczas ,,Chata za wsią”, dramat ludowy w 5 aktach ze śpiewami i tańcami, napisany przez Zofię Mellerową i Jana Kantego Galasiewicza, będący adaptacją słynnej powieści Ignacego Kraszewskiego. Pisarz traktował te tereny, w których spędził większość życia, jako integralną część dawnej Rzeczypospolitej, a ich bogactwo kulturowe uważał za idealny temat literacki.
Majątek Massalany na Grodzieńszczyźnie od XV wieku był gniazdem rodowym książąt Massalskich, a następnie przeszedł w ręce znanej rodziny baronów Bispingów.W XIX wieku dzieci Józefa Bispinga dorastały w atmosferze silnie nastawionej na edukację i kulturę. Józef Bisping zatrudniał dla nich wybitnych guwernerów – m.in. znanego pisarza i publicystę Adolfa Dygasińskiego. Pisarz słynął z nowoczesnych metod pedagogicznych – uczył młodzież poprzez sztukę, teatr, wycieczki przyrodnicze oraz wspólne dyskusje. W przedstawieniach organizowanych przez Bispingów występował zamknięty, elitarny krąg osób. Oprócz rodzeństwa Bispingów zapraszano do nich wyłącznie: kuzynów i młodzież z zaprzyjaźnionych rodów (w tym właśnie Bujnów / Buynów, którzy stali się później częścią rodziny).
Na rewersie zdjęcia nie ma żadnej informacji o zakładzie fotograficznym, który wykonał to zdjęcie Zakłady fotograficzne z tamtych lat drukowały na odwrocie przepiękne, bogato zdobione winiety (litografie) z medalami, rysunkami aparatów fotograficznych i pełnym adresem atelier. Często też na dole tekturki (pod zdjęciem) tłoczono złotymi lub ozdobnymi literami nazwisko fotografa i miasto (np. J. Sadowski, Grodno).
W latach 1897–1900 zawodowe studia fotograficzne z Grodna czy Wilna traktowały tekturowe podkłady jako swoją najlepszą reklamę. Zamawiały one w litografiach (często za granicą, np. w Wiedniu czy Warszawie) tekturki z własnym, bogato zdobionym logo, medalami i adresem. Wydanie zdjęcia przez profesjonalistę na całkowicie czystej tekturce było w tamtych czasach rzadkością.
Przełom XIX i XX wieku to czas rewolucji fotograficznej – na rynku pojawiły się pierwsze poręczne aparaty (np. skrzynkowe aparaty Kodak), które nie wymagały już wożenia ze sobą całego laboratorium. Bogata młodzież ziemiańska masowo ulegała tej nowej modzie, a sam Jan Bisping pasjonował się nowinkami technicznymi.
Amatorzy kupowali w miastach tzw. „czyste blansze” – puste, fabryczne tekturki docinane na wymiar. Wywoływali zdjęcia w zaimprowizowanej, dworskiej ciemni, a następnie sami naklejali odbitki na tekturki, by chronić je przed zniszczeniem. Tył jest zupełnie gładki i czysty, sugeruje to fotografię amatorską. Wykonaną bezpośrednio w Massalanach, przez aparat należący do dworu, przez kogoś z domowników lub zaprzyjaźnionego gościa.
Opr. Edyta Paw
Źródło:
Wikipedia Teatr amatorski w Polsce, „Chata za wsią”. Sztuka w 5 aktach ze śpiewami i tańcami. Ordynacja Massalańska Bispingów – Wikipedia
Harodnia.com o fotografii grodzieńskiej.
