Kraj: Polska
Stan zachowania: dobry
Wymiary: 15,5 cm x 8,3 cm
Materiał: mosiądz, żelazo
Nr inw.: MP/AH/340
Technika: toczenie
Prezentowany obiekt to mina improwizowana w formie walca, przerobiona z rosyjskiej łuski artyleryjskiej. Zakończona dwoma kryzami, natomiast jej korpus stanowi metalowa łuska o kształcie walca, do której dodano uchwyt/gniazdo zapalnika. Jest ona koloru miedzianego z licznymi przebarwieniami. Można ją datować na okres II wojny światowej ze względu na prowizoryczną konstrukcję uzbrojenia. W kontekście broni wybuchowej termin „kryza” odnosi się do kołnierza na końcu łuski, a także do poszerzonej części jej dna. W przypadku rzeczonej miny możemy wyszczególnić:
- Dolną kryzę o średnicy 8,8 cm i grubości 0,4 cm. W centralnej jej części znajduje się żelazna, okrągła wstawka o średnicy 3,1 cm, z trzema nawierceniami o głębokości 3 mm rozmieszczonymi na obwodzie oraz centralnym wklęśnięciem, śladem po uderzeniu iglicy. Wstawka pierwotnie pełniła funkcję zapalnika. Na powierzchni kryzy widoczne są sygnatury wykonane krzyżowo: „23 1903Г Б (w kółku) 17 В. Ƨ”.
- Górną kryzę, która została wykonana z blachy mosiężnej, o średnicy 9 cm i grubości ok. 3 mm. W części środkowej lekko wklęsłej umieszczona walcowata osłona zapalnika zakończona wypukłą kryzą (średnica 3 cm) z otworem centralnym (głębokość 4,2 cm).
Obiekt stanowi przykład chałupniczej konstrukcji bojowej, w której wykorzystano wtórnie elementy rosyjskiej amunicji artyleryjskiej. Podczas II wojny światowej żołnierze, a także członkowie ruchów oporu często tworzyli niesystemowe miny, korzystając z dostępnych materiałów, między innymi z łusek artyleryjskich. Miny tego rodzaju powstawały z przerobionych skorup pocisków, do których dodawano zapalnik i materiał wybuchowy, przekształcając je w prostą, lecz skuteczną broń przeciwpiechotną lub przeciwpancerną. Działały jako ładunki wybuchowe wyposażone w zapalniki naciągowe, naciskowe bądź czasowe, pełniąc funkcję min przeciwburtowych i przeciwpojazdowych albo ładunków pułapek (booby trap). Tego rodzaju konstrukcje są odnotowane w dokumentach alianckich jako powszechne. Rozwiązanie to mieści się w ówczesnej doktrynie saperskiej dotyczącej ładunków improwizowanych. Wykorzystywanie dostępnych środków do wytworzenia skutecznej broni odzwierciedlało trudne warunki wojenne i konieczność adaptacji. Tego typu konstrukcje, choć prymitywne, były często stosowane na polu bitwy zarówno jako miny przeciwpiechotne i przeciwpancerne, w miejscach, gdzie nie można było korzystać z bardziej konwencjonalnego uzbrojenia. Zjawisko to stanowi przykład adaptacji istniejących zasobów amunicyjnych do specyficznych uwarunkowań konspiracyjnych oraz wymogów działań zbrojnych w okresie II wojny światowej. Przeróbka amunicji na improwizowane środki walki ilustruje proces przekształcania materiałów wojskowych w niesystemowe uzbrojenie. Była to odpowiedź na ograniczenia technologiczne i logistyczne środowiska podziemnego.
Oprac. Bartosz Madej
Literatura: War Dept., FM 5-31 Land Mines and Booby Traps, Washington 1943.
War Office, Military Training Pamphlet No. 40: Mines and Booby Traps, London 1943–44.
